Window-Eyes ve Internet Kullanımı

Window-Eyes ve Internet Kullanımı

Window-Eyes ile Internet Explorer benzeri web tarayıcıları, tarama modu adı verilen bir sistem vasıtasıyla etkileşim kurar. Yani klasik sistem imleciyle Internet Explorer  ve Mozilla Firefox gibi web tarayıcılarını verimli şekilde kullanmak mümkün olmadığından, Window-Eyes, tarama modu adı verilen özel bir buffer ile sayfa içeriğini görüntüler. Tarama modu yalnızca web sayfalarında değil, PDF dökümanlarının görüntülenmesinde de etkin hale getirilir ve ekran okuyucular arasında PDF uzantılı dosyaları ilk destekleyen program olan Window-Eyes, bu uzantıdaki dosyaları kullanabilme noktasında tarama modunun sağladığı avantajlar sayesinde daha tatmin edici neticeler sunar. Tarama modunda geçerli olan tüm kısayolların ve özelliklerin de, PDF dökümanlarında kullanılabilir olduğunu buraya dercedelim.

Bu dökümanda, Window-Eyes ile internet kullanımı hakkında temel bilgiler vermek ve bazı püf noktalarına temas etmek istiyorum.

Bir web tarayıcısı (örneğin Internet Explorer) çalıştırıldığında tarama modu otomatik olarak açılır ve siz, normal bir döküman inceliyormuşcasına internet sayfaları üzerinde oklarla, page-up ve page-down tuşlarıyla, control-home ve control-end benzeri tüm klasik kombinasyonlarla gezinti yapabilirsiniz. Bu işlemi gerçekleştirmek, temel düzeyde bilgisayar kullanımını bilen kimseler için herhangi bir ekstra bilgi ihtiyacı doğurmayacak derecede basit olduğundan, tüm kelime, satır, cümle okutma tuşlarının da tarama modunda kullanılabileceğini belirterek bu kısmı geçmeyi uygun buluyorum.

Web sayfaları üzerinde dolaşırken link ifadesini duyduğunuzda enter'a basarak linkin bağlandığı dosyaya yönlenebilir, sayfadaki kontroller üzerinde c ve Shift-C ile sırasıyla ileriye veya geriye doğru hareket edebilirsiniz. Farklı türdeki kontroller arasıdaki gezintinizi hızlandırmak amacıyla kullanabileceğiniz Kontrol arama modu, "Window-Eyes 7.02 ve Internet Kullanım Yenilikleri" başlıklı eğitim dosyasında detaylı ve uygulamalı bir şekilde gösterildiği için, bu özelliğin kullanımına yüzeysel bir şekilde temas etmeyi yeterli görüyorum. Kontrol arama modunu "n" tuşuna basarak açtıktan sonra, metin kutuları için e, düğmeler için b, birleşik giriş kutuları için o, onay kutuları için x, radyo düğmeleri için r, liste kutuları için ise l tuşuna basarak, belirttiğiniz türe ait bir sonraki kontrole odaklanabilirsiniz. Bulunduğunuz noktadan itibaren yer alan ikinci metin kutusuna odaklanmak isterseniz, sırasıyla "n", "2" ve "e" tuşlarına basmalısınız. Bulunduğunuz noktadan sayfanın başına doğru hareket etmek için ise, n tuşu yerine shift-n kombinasyonuna basmanız gerekir.

Siz bir linke tıkladığınızda, yeni bir web sayfası ekranda belirir ve bu esnada da tarama modu açık kalır. Yani web sayfalarını normal bir şekilde, en temel fonksiyonlarıyla kullanırken, tarama modunun açık veya kapalı olmasıyla ilgili hiçbir işlem yapmanıza gerek yoktur. Web sayfasını açtığınız andan itibaren, Window-eyes programının sahip olduğu varsayılan ayarlar değiştirilmediyse, Tarama modu aktif hale gelir ve sizin bu esnada herhangi bir işlem yapmanıza gerek yoktur.

Form içeriklerini doldurmak veya birleşik giriş kutularından (combo box) seçim yapmak için, üzerine odaklandığınız form kontrolü üzerinde enter tuşuna basmanız yeterlidir. Bu işlemi yaptığınızda tarama modu kapanır ve web tarayıcınız, tarama modu olmadan nasıl kullanılabiliyorsa, o şekilde kullanılabilir hale gelir. Üzerindeyken Enter'a bastığınız form kontrolü ise odaklanılmış olacağından, entera bastıktan sonra gireceğiniz metni girebilir, arzu ettiğiniz seçimi uygulayabilirsiniz. Daha sonra tarama moduna geri dönmek için Control-Shift-A kısayolunu kullanmalısınız. toparlamak gerekirse tarama modunu bir kontrolün üzerindeyken kapatmak için enter'ı kullanmalı, daha sonra sayfayı gezebilmek için Control-Shift-A ile tarama modunu tekrar aktifleştirmelisiniz. Tarama modunu ekrana Control-ShiftA ile tekrar getirmeden Tab tuşu yardımıyla site içerisinde gezinti yapabilirsiniz, fakat tarama modu olmaksızın yapılan bu gezinti, kontrol içerikleri ve link metinleri dışındaki düz metin gibi öğeleri kapsamayacaktır. Tarama modu açıkken Enter yerine Control-Shift-A kısayoluna basarsanız da tarama modu kapanır. Yani Enter tuşuna alternatif olarak, herhangi bir form kontrolü üzerindeyken de control-Shift-A ya basıp tarama modunu kapatabilirsiniz. Aynı tuşa ikinci basışınızda ise tarama modu yeniden aktifleştirilir.

Rapidshare gibi sayaç kullanan sistemlerde tarama modunu Control-Shift-A kısayolundan faydalanarak kapatıp açmak, buffer'daki metni tazeleyerek sizi son saniye durumu hakkında bilgilendirir. Aynı zamanda ekrandaki görüntüyü tazelemek için, Window-Eyes kontrol panelinin Kısayol Tuşları menüsünde yer alan Çeşitli grubundaki Yeniden Çiz kısayolu (Insert-Nokta) da kullanılabilir.

Web Sayfalarında En Sık Kullanılan Kısayollar

Tarama modu açıkken, aşağıdaki tuşlara basarsanız, bir sonraki ilgili öğeye odaklanırsınız. Belirtilen harfe, shift tuşu basılı iken basıldığında, bir önceki belirtilen öğeye odaklanılır. Örneğin l harfi sizi sayfadaki bir sonraki linke taşırken, Shift-L, bir önceki linke taşıyacaktır.

l: sonraki link
c: sonraki kontrol
v: sonraki ziyaret edilmiş link (z link)
m: sonraki çerçeve (frame)
h: sonraki başlık
Not: Odaklanmak istediğiniz başlığın seviyesini biliyorsanız, seviyeyi belirten rakama daha önce bastıktan sonra h harfine bastığınızda, belirttiğiniz başlık seviyesindeki ilk başlığa odaklanırsınız. Örnek vermek gerekirse, bir sayfada bize Window-Eyes "başlık 4" diyorsa ve daha sonra odaklandığımız başşlığın metnini okuyorsa, bu dördüncü seviyeden bir başlıktır. Bu seviyedeki bir başlığa direkt odaklanmak için, 4 ve h tuşlarına sırasıyla basmak yeterli olacaktır.
n: Sonraki belirtilen kontrol (Not: bu özelliğin kullanımı, "Window-Eyes 7.02 ve Internet Kullanım Yenilikleri" dosyasında anlatılmıştır)
X: sonraki metin
Not: Web sayfalarında; linkler, kontroller ve metinler olmak üzere üç farklı temel öğe mevcuttur. Sonraki metin ve önceki metin kısayolları, siz web sayfalarında link ve kontrol benzeri öğelerin üzerindeyken çalışır ve sizi linklerin ve kontrollerin bittiği noktada başlayan metnin ilk satırı üzerine odaklandırır. Bu kısayolu, alt alta sıralanan linkleri hızlı bir şekilde atlayarak linklerin sonundaki metnin başlangıcına ulaşmak için kullanabilirsiniz.
g: sonraki grafik
Not: Web sayfaları üzerindeki grafiklere odaklanmak ve bunları bilgisayarınıza indirdikten sonra OCR'lara okutmak, yahut daha başka bir amaçla kullanmak isterseniz bu tuşlardan faydalanabilirsiniz ki Window-eyes'ın internet kullanım desteğinin öne çıktığı noktalardan birisi de, grafikler arasında dolaşabilme avantajından ileri gelir.
d: Sonraki farklı satır
Not: Daha önce de belirtildiği gibi, web sayfaları link, kontrol ve metin olmak üzere üç temel öğeden müteşekkildir (grafikler de yerine göre metne veya linke dahil kabul edilir). Bu tuşlardan herhangi birine bastığınızda üzerinde bulunduğunuz temel öğe tipi haricinde kalan bir önceki veya bir sonraki farklı öğeye odaklanırsınız. Yani siz bir link üzerindeyken d harfine basarsanız, linklerin bittiği noktadaki temel öğeye, ki metin veya kontrol olmak durumundadır, odaklanırsınız.
F: sonraki form
Not: Bu tuşa basarak, web sayfaları içerisinde kodlanmış olan formların ilk kontrolleri üzerine odaklanabilirsiniz. Örnek vermek gerekirse bir sayfanın üstünde kullanıcılar için giriş yapma (login olma) formunun, altta ise arama yapma formunun bulunduğunu varsayalım. Sayfanın başındayken f harfine iki defa bastığınızda, arama kutucuğu üzerine odaklanırsınız.
s: sonraki liste
i: sonraki liste öğesi
t: sonraki tablo

Tarama Modu ve Tablo Modu

Tablo modu, Window-eyes'ın web sayfaları üzerinde karşılaştığı tabloların, tıpkı bir Excel tablosunda olduğu gibi görüntülenebilmesine imkan tanır. Normalde web sayfaları üzerindeki tablolar, bir tablo satırının tüm hücreleri alt alta dizilerek gösterilir. Ancak bazı durumlarda, sütunlar üzerinde hareket etmek gerekli olabilir. Örnek vermek gerekirse İETT şirketinin otobüs kalkış saatlerini gösteren karmaşık tablosunda, alt alta dizilen sütunları okumak verimli bir netice doğurmaz, çünkü otobüs kalkış saatleri, belirtilen ifadeye ait sütun üzerinde görüntülenir. İETT'nin web sitesinde her sütunun dolu hücre sayısı aynı olmadığından, ifadeleri tek tek saymak da güvenilir bir netice ortaya çıkarmaz. Aynı satırın farklı sütunları arasında dolaşmaktansa, aynı sütunun farklı satırları arasında geçiş yapabilmenin en kolay yolu tablo modunu kullanmaktır. Tablo modu, her türden karmaşık tablonun kullanımını da hızlandırır.

Tablo modunu açmak için, Window-eyes kullanarak bir tablo üzerine odaklanın ve daha sonra Control-Numpad-Artı kısayoluna basarak tablo modunu görüntüleyin. Tablo modunu aktifleştirdikten sonra, insert'e basılı tutmak kaydıyla sağ,, sol, yukarı ve aşağı oklarla tablo hücreleri arasında, okların belirttiği yönde gezinti yapabilirsiniz. Insert tuşu basılı olmadan ok tuşlarını kullanırsanız, okuma alanınız yalnızca aktif hücreyle sınırlı kalır. Örnek vermek gerekirse, bir alttaki hücreye geçiş yapabilmek için Insert-Aşağı ok kısayoluna basmanız gerekir. Sözkonusu hücredeki ikinci satıra geçmek için ise insert'e basılı tutmadan, yalnızca aşağı ok tuşuna basmanız kâfidir.

Tablo modundan çıkmak için Control-Numpad-Eksi kısayolunu kullanabilirsiniz.

Öğeleri Listelemek

Tarama modundaki linkleri, kontrolleri, yer işaretlerini, çerçeveleri, başlıkları, listeleri listelemek için insert-Tab kısayolundan faydalanılabilir. Varsayılanda bu tuşa basıldığı anda linkler görüntülenir. Shift-Tab ile sayfada mevcut bulunan diğer öğeleri ifade eden radyo düğmeleri üzerine odaklanabilirsiniz. Buradan, örneğin, listeleri seçtiğinizde, tekrar Tab ile öğelerin listelendiği liste görünümüne geçerseniz, linklerin yerini sayfadaki listelerin aldığını müşahede edeceksiniz. Bu diyalog kutusunda, seçilen öğeye göre, Odaklan, Çalıştır ve İptal düğmeleri görüntülenir. Varsayılan düğme normal şartlarda Çalıştır düğmesi iken, çalıştır düğmesinin kullanılamayacağı durumlarda odaklan düğmesidir. Dolayısıyla linkler listelendiğinde, içeriğini görüntülemek istediğiniz linkin üzerindeyken Enter'a basarsanız, linke tıklanmış olur; farklı bir deyişle link çalıştırılır.

Önceki Konum

Tarama modu ile görüntülenen bir sayfayı ortasına kadar okuduğunuzu, fakat sayfayı aniden kapatmak durumunda kaldığınızı varsayalım. İlgili sayfayı yeniden açtığınızda, kaldığınız yere odaklanabilmeniz için, Window-Eyes, varsayılanda Insert-R kısayolunda tanımlı olan Önceki Konum adlı bir kısayola sahiptir. Bu kısayola bastığınızda, tarama moduna özgü imleç, sayfayı kapatmadan önce bulunduğunuz noktaya odaklanır ve okumanızı bu noktadan devam ettirebilmenizi sağlar. Bilgisayarı kapatıp yeniden açtığınızda ise bu nokta Window-Eyes tarafından hatırlanmaz.

Web sayfalarında arama yapmak için Internet Explorer veya Mozilla Firefox gibi web tarayıcılarının kendi arama fonksiyonlarını kullanmak istemiyorsanız, Window-Eyes Mouse Araması diyalog kutusunu kullanarak açık olan web sayfasının tamamı üzerinde arama yapabilirsiniz. Control-Shift-F kısayoluna bastığınızda karşınıza gelecek olan diyalog kutusuna yazacağınız ifadeler açık olan web sayfası üzerinde aranacak, bulunduğunda tarama modu imleci aradığınız ifadenin üzerine taşınacaktır. Aramayı sürdürmek için ise, yapılan son aramayı sürdüren Insert-F kısayolunu kullanabilirsiniz.

Ayrıca, Internet Explorer ile Window-Eyes'ı daha verimli bir şekilde kullanabilmeniz için kodlanmış ve tarafımızca Türkçe'ye çevrilmiş bulunan "Internet Explorer Maksimizasyonu" scriptinden de faydalanmanızı tavsiye ederiz. bu scripte ait dökümantasyon, scriptin içerisinde mevcuttur. Script'i aşağıdaki adresten indirebilirsiniz:

https://www.gwmicro.com/Script_Central/Scripts/Script_Details/?scriptid=1211

Tarama modunda kullanılan Window-Eyes kısayollarını, Window-Eyes kontrol panelindeki Kısayol Tuşları menüsü altında yer alan Tarama Modu grubu yardımıyla arzuladığınız şekilde değiştirebilirsiniz.

Window-Eyes ve internet kullanımının diğer yönleriyle ilgili daha detaylı bilgi, Window-Eyes kullanım kılavuzunun 19 numaralı bölümünde mevcuttur. Herhangi bir sorunuz olduğu takdirde bize gw_turkce@gwmicro.com e-mail grubundan ulaşabilirsiniz.

Ahmet Yıldırım / Window-Eyes Türkiye Ürün Sorumlusu